Khi theo dõi tin tức quốc tế hoặc đọc các câu chuyện lịch sử, bạn có thấy rằng mỗi khi một “thế lực mới nổi” trỗi dậy nhanh chóng, “kẻ bá chủ” hiện tại sẽ bắt đầu lo lắng, và mối quan hệ giữa hai bên sẽ nhanh chóng suy giảm không?
Cách đây 2.500 năm, nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides từng nói:
Sự trỗi dậy của Athens và nỗi sợ hãi mà điều đó gieo rắc vào Sparta đã khiến chiến tranh trở thành điều không thể tránh khỏi.
Và ngày nay, câu nói này đã trở thành chiếc chìa khóa quan trọng nhất để hiểu được tình hình quốc tế đương đại: “Bẫy Thucydides (Thucydides Trap)”.
Tại sao ‘Kẻ bá chủ’ và ‘Kẻ thách thức’ luôn đối đầu nhau?
Hãy tưởng tượng bạn là một học sinh luôn giữ vị trí đứng đầu lớp. Một ngày nọ, một học sinh mới chuyển đến, và sau mỗi kỳ thi, điểm số của cậu ấy ngày càng bám sát bạn với tốc độ tiến bộ đáng kinh ngạc.
Bạn sẽ nghĩ gì?
“Liệu cậu ấy có muốn cướp đi vị trí đứng đầu của mình không？”
Đây chính là cốt lõi của “Bẫy Thucydides”.
Bẫy Thucydides là một lý thuyết chính trị quốc tế do học giả Graham Allison của Đại học Harvard (Mỹ) đề xuất, mô tả một mô hình lặp đi lặp lại trong lịch sử:
Khi một cường quốc mới trỗi dậy đe dọa vị thế bá chủ của cường quốc hiện tại, cả hai bên đều cực kỳ dễ rơi vào chiến tranh.
Đây cũng là một trường hợp kinh điển của lý thuyết tiến thoái lưỡng nan về an ninh (Security Dilemma). Chiến tranh xảy ra thường không phải vì hai bên thực sự muốn chiến đấu, mà vì sự đan xen của ba động lực sau:
| Động lực | Giải thích |
|---|---|
| Nỗi sợ của cường quốc thống trị | 「Kẻ bá chủ」 lo lắng 「Kẻ thách thức」 sẽ cướp đi vị thế lãnh đạo và lợi ích của mình |
| Sự tự tin của cường quốc mới nổi | Khi thực lực tăng lên, 「Kẻ thách thức」 bắt đầu yêu cầu tiếng nói lớn hơn và phạm vi ảnh hưởng rộng hơn |
| Áp lực cấu trúc | Sự cọ xát về an ninh và kinh tế giữa hai bên ngày càng gia tăng, dẫn đến sự phán đoán sai lầm, hoặc bị kéo vào chiến tranh do xung đột của bên thứ ba |
Chiến tranh ở Hy Lạp cổ đại cách đây 2.500 năm liên quan gì đến chúng ta?
Ở Hy Lạp cổ đại cách đây 2.500 năm, thế giới Địa Trung Hải lúc bấy giờ có hai siêu cường tồn tại:
| Quốc gia | Vai trò |
|---|---|
| Sparta | Bá chủ trên bộ (Kẻ bá chủ) |
| Athens | Trỗi dậy nhanh chóng nhờ thương mại và hải quân (Kẻ thách thức) |
Khi Athens ngày càng mạnh lên, Sparta ngày càng lo lắng. Thucydides đã ghi lại lịch sử này bằng một câu nói nổi tiếng:
“Sự trỗi dậy của Athens và nỗi sợ hãi mà điều đó gieo rắc vào Sparta đã khiến chiến tranh trở thành điều không thể tránh khỏi.”
Cuối cùng, hai bên đã lao vào cuộc Chiến tranh Peloponnese, kết quả là lưỡng bại câu thương, khiến toàn bộ nền văn minh Hy Lạp cổ đại suy tàn.
Vào năm 2012, Graham Allison đã công bố một bài phân tích trên tờ Financial Times về cuộc xung đột tiềm tàng giữa Mỹ và Trung Quốc, chính thức đề xuất thuật ngữ “Bẫy Thucydides”.
Các trường hợp lịch sử của “Bẫy Thucydides” trong 500 năm qua
Trong lịch sử loài người 500 năm qua, đã có tổng cộng 16 lần diễn ra kịch bản chuyển giao quyền lực phù hợp với tình huống "Kẻ bá chủ đối đầu Kẻ thách thức".
Bảng thành tích lịch sử này vô cùng thảm khốc: Trong số 16 lần chuyển giao quyền lực, có tới 12 lần dẫn đến chiến tranh toàn diện, chỉ có 4 lần là tránh được một cách hòa bình.
| Thời kỳ | Bá quyền hiện tại (Kẻ bá chủ) | Thế lực mới nổi (Kẻ thách thức) | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 15 | Bồ Đào Nha | Tây Ban Nha | Hòa bình, Giáo hoàng đứng ra hòa giải, vẽ đường phân định ranhới chia đôi Tân Thế giới |
| Nửa đầu thế kỷ 16 | Pháp | Tây Ban Nha | Chiến tranh, Chiến tranh Ý bùng nổ, Pháp thất bại thảm hại |
| Thế kỷ 16 - 17 | Tây Ban Nha | Đế quốc Ottoman | Chiến tranh, Tranh giành quyền kiểm soát Địa Trung Hải trong Trận Lepanto |
| Nửa đầu thế kỷ 17 | Tây Ban Nha | Thụy Điển | Chiến tranh, Chiến tranh Ba mươi năm làm suy sụp bá quyền của Tây Ban Nha ở châu Âu |
| Giữa đến cuối thế kỷ 17 | Hà Lan | Anh | Chiến tranh, Ba cuộc Chiến tranh Anh - Hà Lan, Anh giành quyền độc quyền thương mại hàng hải |
| Cuối thế kỷ 17 - Giữa thế kỷ 18 | Pháp | Anh | Chiến tranh, Xung đột toàn diện ở châu Âu và các thuộc địa hải ngoại |
| Cuối thế kỷ 18 - Đầu thế kỷ 19 | Anh | Pháp | Chiến tranh, Chiến tranh Napoléon, Pháp thất bại |
| Giữa thế kỷ 19 | Anh, Pháp | Nga | Chiến tranh, Chiến tranh Krym, Nga bị đẩy lùi |
| Giữa thế kỷ 19 | Pháp | Đức (Phổ) | Chiến tranh, Chiến tranh Pháp - Phổ, Pháp mất đất và bồi thường chiến phí |
| Cuối thế kỷ 19 - Đầu thế kỷ 20 | Trung Quốc (nhà Thanh), Nga | Nhật Bản | Chiến tranh, Chiến tranh Trung - Nhật và Chiến tranh Nga - Nhật |
| Đầu thế kỷ 20 | Anh | Mỹ | Hòa bình, Anh nhìn nhận thực tế và chọn thỏa hiệp, chuyển giao quyền lực một cách hòa bình |
| Đầu thế kỷ 20 | Anh (cùng Pháp, Nga) | Đức | Chiến tranh, Chiến tranh thế giới thứ nhất |
| Giữa thế kỷ 20 | Liên Xô, Pháp, Anh | Đức | Chiến tranh, Chiến tranh thế giới thứ hai |
| Giữa thế kỷ 20 | Mỹ | Nhật Bản | Chiến tranh, Nhật Bản tấn công bất ngờ vào Trân Châu Cảng, nổ ra Chiến tranh Thái Bình Dương |
| Thập niên 1940 - 1980 | Mỹ | Liên Xô | Hòa bình, Hai bên tạo ra Cân bằng nỗi sợ hãi bằng vũ khí hạt nhân, cuối cùng Liên Xô tự tan rã |
| Thập niên 1990 - Hiện tại | Anh, Pháp | Đức | Hòa bình, Sau khi thống nhất Đức được ràng buộc trong Liên minh châu Âu (EU) và Khu vực đồng euro để giảm xung đột |
Có tới 75% xác suất các cuộc đối đầu được giải quyết bằng chiến tranh.
4 ‘ngoại lệ hòa bình’ đó đã được thực hiện như thế nào?
Trong khi phần lớn kết thúc bằng chiến tranh, các trường hợp hòa bình thiểu số đã tránh được bẫy như thế nào?
| Thời kỳ | Bá quyền hiện tại (Kẻ bá chủ) | Thế lực mới nổi (Kẻ thách thức) | Yếu tố then chốt |
|---|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 15 | Bồ Đào Nha | Tây Ban Nha | Hòa giải từ bên thứ ba, Giáo hoàng đứng ra phân chia Tân Thế giới làm hai nửa |
| Đầu thế kỷ 20 | Anh | Mỹ | Kẻ bá chủ chấp nhận thực tế, Anh chọn con đường thỏa hiệp và hợp tác thực tế để chia sẻ quyền lực |
| Thập niên 1940 - 1980 | Mỹ | Liên Xô | Cân bằng nỗi sợ hãi, cả hai đều sở hữu vũ khí hạt nhân tạo thế hủy diệt lẫn nhau (M.A.D) |
| Thập niên 1990 - Hiện tại | Anh, Pháp | Đức | Ràng buộc lợi ích, tích hợp Đức vào EU và Khu vực đồng euro để giải quyết xung đột bằng hội nhập kinh tế |
Hòa bình không được xây dựng trên sự tin tưởng lẫn nhau, mà được duy trì bởi thực tế “cái giá của hành động là quá đắt”。
Chiến tranh Lạnh Mỹ - Xô là một trong những giai đoạn căng thẳng nhất. Hai bên tiến hành nhiều cuộc chiến tranh ủy nhiệm ở các khu vực, nhưng vì sở hữu vũ khí hạt nhân và biết rõ chiến tranh toàn diện đồng nghĩa với ngày tận thế của thế giới, cơ chế gọi là hủy diệt lẫn nhau (M.A.D) đã hoạt động.
Khoảnh khắc nguy hiểm nhất là Khủng hoảng tên lửa Cuba. Liên Xô đã triển khai tên lửa hạt nhân ở Cuba, trong khi Mỹ triển khai vũ khí hạt nhân ở Thổ Nhĩ Kỳ và Ý.
Cuối cùng, thông qua các thỏa thuận chính trị giữa Kennedy và Khrushchev, Liên Xô đã rút tên lửa khỏi Cuba và Mỹ đảm bảo không xâm lược Cuba, cuộc khủng hoảng đã được giải tỏa.
Quan hệ Mỹ - Trung: Một Bẫy Thucydides đang diễn ra?
Hiện nay, mâu thuẫn cấu trúc giữa Mỹ (Kẻ bá chủ) và Trung Quốc (Kẻ thách thức) là tâm điểm chú ý lớn nhất của thế giới.
| Vai trò | Góc nhìn |
|---|---|
| Mỹ nhìn Trung Quốc | Bạn đang cố gắng thách thức trật tự quốc tế do tôi thiết lập và cướp đi vị trí dẫn đầu công nghệ của tôi |
| Trung Quốc nhìn Mỹ | Bạn đang hợp tác với các đồng minh để bao vây tôi, chỉ vì bạn không muốn thấy tôi mạnh lên |
Nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình từng trích dẫn thuật ngữ này để cảnh báo công khai rằng:
“Tất cả chúng ta cần làm việc cùng nhau để tránh Bẫy Thucydides.”
Vào năm 2018, Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là Trump đã phát động cuộc chiến tranh thương mại chống lại Trung Quốc, áp thuế lên gần một nửa lượng hàng hóa xuất khẩu từ Trung Quốc sang Mỹ.
Thế giới bên ngoài tin rằng đây là phản ứng kinh điển của việc rơi vào Bẫy Thucydides. Tác động từ cuộc chiến thương mại là rất cụ thể:
- Tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu
- Giá cả hàng hóa tăng cao
- Tăng tốc sự phân tách của ngành công nghiệp công nghệ
Đây không phải là vấn đề bề nổi có thể giải quyết bằng việc thay đổi tổng thống hay ký kết thỏa thuận thương mại, mà là một mâu thuẫn cấu trúc.
Giới học thuật có thực sự đồng ý với lý thuyết này?
Mặc dù lý thuyết Bẫy Thucydides có ảnh hưởng rất lớn, nhưng trong giới học thuật cũng có những tiếng nói khác biệt.
Các học giả chính sách đối ngoại của Mỹ là Hal Brands và Michael Beckley đã đưa ra quan điểm ngược lại rằng:
Động lực dẫn đến chiến tranh không phải vì Kẻ thách thức đang trỗi dậy, mà vì sự trỗi dậy của Kẻ thách thức bắt đầu chững lại.
Họ tin rằng nhiều trường hợp nghiên cứu của Graham Allison thực chất lại phù hợp với một mô hình khác:
| Mô hình | Logic |
|---|---|
| Bẫy Thucydides | Kẻ thách thức tiếp tục mạnh lên → Kẻ bá chủ sợ hãi → Chiến tranh |
| Lý thuyết thay thế | Kẻ thách thức trỗi dậy nhanh chóng rồi đột ngột chững lại → Dự báo sự suy thoái nghiêm trọng → Vội vàng giành giật tài nguyên trước khi quá muộn → Chiến tranh |
Họ đã đưa ra một số ví dụ:
| Sự kiện | Tác nhân kích hoạt |
|---|---|
| Chiến tranh thế giới thứ nhất | Sự tăng trưởng kinh tế của Đức bắt đầu chậm lại, thúc đẩy nước này thực hiện các biện pháp táo bạo |
| Chiến tranh Thái Bình Dương | Nhật Bản dự báo tài nguyên của mình sẽ không đủ để duy trì sự cạnh tranh lâu dài |
| Chiến tranh Nga - Nhật | Sau khi đạt đến đỉnh cao phát triển, Nhật Bản vội vàng củng cố những thành quả hiện có |
Quỹ đạo nguy hiểm nhất trong chính trị thế giới là sự tăng trưởng dài hạn đi kèm với dự báo về sự suy thoái nhanh chóng.
Quan điểm này cũng được áp dụng để phân tích quan hệ Mỹ - Trung hiện nay.
Họ lập luận rằng, Trung Quốc hiện đang đối mặt với sự giảm tốc kinh tế và sự bao vây của quốc tế. Sự lo lắng về việc "đỉnh cao đã qua" này có thể là động lực thực sự thúc đẩy xung đột.
Hiểu được logic sâu xa mới có thể hiểu được tin tức
Cho dù bạn có đồng ý với lý thuyết Bẫy Thucydides hay không, có một điều chắc chắn là:
Hiểu được hệ quy chiếu này giúp bạn nhìn thấu cấu trúc quyền lực đằng sau các tin tức quốc tế.
Lần tới khi bạn thấy tin tức kiểu như "Mỹ và Trung Quốc lại áp đặt lệnh trừng phạt lẫn nhau" hoặc "Một quốc gia nâng mức độ tập trận quân sự", hãy thử áp dụng hệ quy chiếu "Kẻ bá chủ vs Kẻ thách thức" xem:
- Ai là Kẻ bá chủ thống trị hiện tại? Ai là Kẻ thách thức đang trỗi dậy?
- Nỗi sợ hãi và sự lo lắng của hai bên bắt nguồn từ đâu?
- Có ai đang cố gắng xây dựng "rào chắn va chạm" không? Hay cả hai bên đang tăng tốc đâm vào nhau?
Trong thời đại đầy biến động của tình hình quốc tế
Duy trì khả năng tư duy độc lập quan trọng hơn nhiều so với việc chọn đứng về phía nào.